فصل دوّم در انقسامات علّت ( براى علّت در رابطه با معلولش چند انقسام است كه ما آنها را بطور اختصار در اينجا بيان مىكنيم ) : 1 - علّت تامّه و علّت ناقصه : علّت تامّه علّتى است كه مشتمل باشد بر جميع آنچه كه وجود معلول بر آنها متوقّف است ( مثل مقتضى ، وجود شرائط و معّدات و فقد موانع و غير اينها . . . ) بطوريكه معلول با تحقّق اين‌ها مفرّى از وجود ندارد . و علّت ناقصه ، علّتى است كه مشتمل است بر برخى از آنچه كه معلول در تحقّق خود متوقّف بر آنها است نه بر جميع آنها ( مثلا علّت داراى مقتضى است و لكن موانع وجود دارد يا شرايط آن موجود نيست و نظير اينها ) . فرق بين علّت تامّه و ناقصه اين است كه علّت تامّه از وجود آن ، وجود معلول لازم مىآيد چنان كه به زودى خواهد آمد و از عدم آن عدم معلول . و امّا علّت ناقصه از وجود آن ، وجود معلول لازم نمىآيد و لكن از عدم آن ، عدم معلول لازم مىآيد زيرا معلول ( در مقام تحقّق ) بر آن و غير آن از اشياء ديگر متوقّف است . ( در هرحال ) اين نكته قابل ذكر است كه عدم علّت خواه علّت تامّه باشد يا ناقصه براى عدم معلول ، علّت تامّه است .